Lessen uit het bouwen van digitale hulp voor mensen met dementie

Vic Luijkx
Vic Luijkx
14 september 2020

Mijn opa was altijd graag bezig achter zijn computer. Hij maakte kaarten, hield een adressenbestand bij en zocht van alles op.

Door zijn dementie werd dit steeds lastiger. Hiervoor heb ik allerlei simpele oplossingen proberen te verzinnen. Ik ben handleidingen gaan schrijven, ging programma’s simpeler indelen, heb stickertjes geplakt op zijn toetsenbord en ben zelfs met opa en oma een iPad gaan kopen. Een iPad werkt simpeler dan een normale computer.

Opa met iPad

Dit waren oplossingen die 3 maanden goed werkte. Na die 3 maanden hield het echter op. Daarom besloot ik toen ik 14 was zelf een simpel besturingssysteem te gaan maken.

Na hier 4 jaar naast school aan gewerkt te hebben, heb ik het project voorlopig op de plank gelegd. Dit komt vooral doordat ik het business model niet kloppend kreeg.

Het werkte goed en opa heeft er tot aan zijn overlijden plezier aan gehad. Omdat ik in deze 4 jaar veel heb geleerd en hier nog regelmatig vragen over krijg, vind ik het mooi om de belangrijkste lessen met je te delen.

1. Van lego naar duplo

Toen ik begon was mijn doel om ervoor te zorgen dat opa weer kon wat hij eerst kon. En ik ben hier niet de enige in. De meest voorkomende vraag die ik kreeg van naasten was:

Mijn … vond het vroeger altijd leuk om … te doen achter de computer. Kan het programma dat ook?

Opa vond het vroeger leuk om in Microsoft Word bezig te zijn. Dus maakte ik een eenvoudige Word. Hij kon hier goed mee overweg. In de statistieken zag ik echter dat hij het bijna nooit gebruikte.

Op een gegeven moment zat ik met hem aan de telefoon en vertelde opa dat hij een nieuwe hobby had: het inkleuren van kleurplaten. “Oh, leuk!”, reageerde ik. Ondertussen dacht ik vol verbazing: “Opa? Kleuren?”.

De volgende keer dat ik op bezoek was vroeg hij of ik mee naar boven wilde om te kijken naar zijn kleurboek. Alles was verre van binnen de lijntjes ingekleurd. Toch was hij er ontzettend trots op.

Pas toen realiseerde ik dat interesses veranderen als dementie vordert. Dit vergelijk ik altijd met Lego en Duplo. Een peuter kan veel plezier halen uit Duplo. Na een tijdje ontwikkelt hij of zij zich, beland de Duplo steeds vaker in de kast en komt Lego tevoorschijn. Waar hij of zij eerst plezier haalde uit Duplo, haalt hij of zij nu plezier uit Lego.

Mensen met dementie ontwikkelen zich ook. Maar dan de andere kant op. Dit klinkt somber maar heb ik ervaren als iets moois. Ze halen plezier uit dingen die vanuit onze ogen klein en simpel zijn. Mijn doel veranderde van:

Ervoor zorgen dat mensen weer kunnen wat ze eerst konden.

Naar:

Ervoor zorgen dat mensen met plezier achter de computer bezig zijn.

2. De kracht van kleur

Toen ik besloot aan de slag te gaan was mijn eerste gedachte dat de oneindige mogelijkheden van een computer moesten worden teruggedrongen. Ik ging naast opa zitten en vroeg:

Wat zijn 4 dingen die jij nog graag zou willen doen achter de computer?

10 minuten later was het eerste ontwerp voor het startscherm af:

Het startscherm

Toen het was doorontwikkeld en opa het volop gebruikte, wilde hij een keer uitleggen dat hij graag naar de radiozender "Classic FM" luisterde. Opa kon echter niet op het woord "radio" of "Classic FM" komen. Na 15 seconden nadenken zei hij:

Ik luister vaak naar dat groene blok.

Associëren met kleuren ging opa makkelijk af. Dit is logisch. Er zijn duizenden woorden en maar een paar hoofdkleuren. Woorden als "YouTube" ontdekte hij op latere leeftijd terwijl het herkennen van kleuren een van de eerste dingen is die je als kind leert.

Later kwam ik erachter dat je met kleuren meer kan dan alleen associaties leggen. Ik ging mij in kleuren verdiepen en kwam dit artikel van Innovatiekring Dementie tegen. Hierin staat hetvolgende:

Bij het ouder worden, wordt het oogwit wat geliger. Dit betekent dat we kleuren met een langere golflengte (bijv. rood) beter zien dan kleuren met een kortere golflengte (bijv. blauw). Dit wordt versterkt door dementie.

Het was mij eerder al opgevallen dat opa 70% van de tijd YouTube (het rode blok) opende. Ik dacht echter dat dit gewoon kwam doordat hij YouTube het leukste vond. Toen ik als experiment YouTube en muziek omwisselde opende hij opeens 70% van de tijd muziek.

Door de kleuren van blokken slim in te delen kon ik ervoor zorgen dat mensen onbewust vaker de opties kozen waar zij het meeste plezier uithaalde.

3. Denken in prikkels

Bij onduidelijkheid was mijn eerste instinct om dingen toe te voegen. Omdat ik merkte dat het lezen bij opa langzaam ging, kreeg ik het idee voor audio-instructies. Ik was vrijwilliger bij een lokale omroep en stapte op mijn fiets naar de radiostudio om deze instructies in te spreken. Denk aan: "Klik hier om terug naar het begin te gaan" of "Klik hier om cabaret te bekijken".

Als onervaren programmeur ben ik ruim 15 uur aan het puzzelen geweest om dit ook echt te laten werken. En toen ik het vol trots aan opa liet zien zei hij:

Maar, dat is toch helemaal niet handig?

Het doen van productonderzoek bij mensen met dementie is makkelijker dan bij andere mensen. Mensen met dementie zijn eerlijk en over denkstappen die wij binnen een seconde zetten doen zij langer. Hierdoor is het relatief eenvoudig het denkproces te volgen.

Opa achter computer

Veel principes die ik van opa heb geleerd passen wij nog steeds toe. Zo heb ik geleerd om prikkels uit te geven alsof het geld is. Audio-instructies prikkelen je hersenen enorm. Het koste veel prikkels en leverde weinig op. De teksten waren ook gewoon te lezen.

Het verschil tussen productontwikkeling voor mensen met en zonder dementie is dat je budget aan prikkels voor mensen met dementie kleiner is.

Tot slot

De eerste keer dat opa het programma kon gebruiken schrok hij een stukje naar achteren en zei hij met verbazing in zijn stem:

Verrek, dat ding doet gewoon wat ik zeg.

De keren dat ik het met andere mensen heb getest zag ik dezelfde verbazing terugkomen. Verbazing die mij dan weer energie gaf om maanden door te gaan.

Ondanks dat het nu op de plank ligt, heb ik er ontzettend veel uit gehaald. Het is de reden geweest dat ik op serieus niveau ben gaan programmeren. Ook vind je de rust en eenvoud uit het programma nog steeds terug in onze huidige ontwerpen.

Ik hoop het ooit verder op te pakken. Maar dan wel met een kloppend business model. Als je hier vragen of ideeën over hebt horen wij graag van je.

Wij horen graag van je!